تسهيل نبات اسنان تدبيرى كه دندان به آسانى برآيند اين است كه چون اثر برآمدن دندان ثنايا ظاهر شود شحوم و امخاخ و ادمغه و خصوصاً دماغ خرگوش كه بعد طبخ از سر او برآورده باشند و مغز استخوان آن و چربى ماكيان بر لثه بمالند . و حكيم شريف خان در منيهه حاشيه شرح اسباب مينويسند كه در زمانه ما استعمال دماغ خرگوش كرده شد سودى نبخشد بلكه ضرر عظيم از توريم لثه و غيره بهم رسيد و ماليدن شهد و مسكه و همچنين چيزهاى نرم و چرب مثل چربى بط و موم روغن بادام و مغز ساق گاو و حنا به روغن زرد روغن سوسن نافع است و ماليدن شير شتر نفع كلى مىكند . و گويند كه شير سگ بر لثه ماليدن در اين باب بالخاصيه نافع و مجرب است و هرگاه دندان آغاز كند از خائيدن چيزهاى سخت باز دارند و سر و گردن و فكين و بناگوش به روغنها چرب دارند و نيم‌گرم در گوش چكانند و به صوف مغموس در روغن تكميد نمايند و هنگام اشتداد وجع آب عنب الثعلب و روغن گل باهم خوب آميخته نيم‌گرم با انگشت آلوده بر بن دندان بمالند كه درد باز دارد . و ايضاً هنگام وجع دايه بانگشت خود لثه طفل را به زور بمالد تا رطوبت از لثه سائل شود بعده بادوبه مذكوره مسح لثه نمايد و دلك لثه بمسكه گاو هر روز به مرات و خورانيدن كرنب و يا عسل و سمن و حك خفيف لثه بشعير و تدهين لثه بمغز ميش و تعليق ناب كلب و كذا حلزون و كذا ناب خرس و كذا دندان اسب بر طفل نيز تسهيل طلوع اسنان مينمايد و در كتاب خواص مرقوم است كه آويختن صدف در گلوى طفل بالخاصيت تسهيل بنات اسنان مىكند و كذا تعليق لب بالاى كورموش دندان به آسانى برآرد و همچنين تعليق بيخ سنبهالو در گلو بالخاصيت موثر است . و شيخ ميفرمايد كهگاهى صبيان را عسر نبات اسنان عارض شود و دردمند شوند و بسا است كه به مشاركت آن اسهال حادث شود و احتياج تعديل به وضع اطليه بر شكم و شرب عصارات و ادويه قابض افتد و يا قبض شكم عارض گردد و محتاج استطلاق بشيافات و ادويه ملين شوند . بالجمله علاج اسهال و اعتقال در مقام خود مسطور گردد . و اگر وقت نبات عارض شوند تدبيرش از آنجا اخذ كنند . تدبير قلع اسنان و تفتيت آن شيخ الرئيس ميفرمايد كه گاهى امر اسنان موفه متاذى مىشود تا آنكه علاج قبول نكند و يا چندانكه تسكين ايذاى او از آفت كنند باز عن‌قريب عود كند و مجاورت او بسائر اسنان مضرت نمايد و به سوى اصلاح او سبيل يافته نشود و دوا سود ندهد و درد پيدا كند پس علاج او بقلع نمايند از ادويه يا بانبور و قلع كه بانبور نمايند بعد جدا كردن گوشت محيط بيخ دندان بايد كرد . و مىبايد كه قبل قلع تأمل كنند كه علت در نفس دندان است يا نه اگر نباشد و سبب در لثه يا در عصب تحت دندان باشد قلع نشايد و اگرچه از قلع قدرى تخفيف وجع مىشود و ليكن زائل نميشود بلكه عود مىكند و تخفيف او به جهت تحليل ماده فى الحال دو صول ادويه به سوى او مىشود و چون حاجت بقلع افتد و بيخ آن محكم باشد بايد كه ادويه استعمال نمايند تا بيخ او سست گردد و دندان به آسانى افتد زيرا كه در قلع دندانى كه متحرك نباشد و بيخ او محكم بود در اكثر خطير است گاهى فك را برهنه ميگرداند و كناره او ميشكند و وجع شديد هيجان مىكند و گاهى درد چشم و تب و صداع هيجان مينمايد و چون بدانند كه قلع دشوارست و ميض تحمل او نميكند در تحريك او به شدت صواب نيست كه اين مزيد و وجع است و با وجود آن گاهى اتفاق افتد علت درد دندان باشد و قلع كه به ادويه كنند بهتر آن است كه اول حوالى سن را بمضع شرط زنند پس بر آن دوا استعمال نمايند و يا گوشت بن دندان را به ناخن جدا نمايند و بر آن دوا نهند تا قوت دوا به زودى به بيخ او رسد . و از جمله ادويه قالعه اين است كه پوست بيخ توت و عاقرقرحا سائيده در سركه آميخته در آفتاب نهند يا بجوشانند حتى كه مثل عسل گردد پس بر بيخ دندان هر روز سه طلا كنند و يا عاقرقرحا سوده در سركه تا چهل روز مشمش نمايند . و اگر سركه خشك شود ديگر اندازند بعده بر موضع مشروط بچكانند و يك‌دو ساعت بر آن بگذارند پس بكشند كه منقلع شود يا بدل عاقرقرحا قثا الحمار كنند و يا هر دو بگيرند و يا زرنيخ به سركه پرورده طلا كنند كه بيخ دندان سست كند و يا تخم انجره قنه مساوى بگيرند و سه چندان برگ انجير بكوبند حتى كه به قوام عسلا آيد و يا تخم انجره و كندر مضاعف او گيرند و در بيخ ضرس نهند و طلا ببرگ انجير نيز مرخى آن است و قلع به سهولت كند و دردى سركه تنها عجيب است . و يا بگيرند پوست بيخ توت و پوست بيخ كبر و عاقرقرحا و مازريون و شير شبرم و زرنيخ زرد پوست بيخ حنظل هر يك يك جزو سائيده به سركه كه كهنه بسرشند و حوالى دندان با آن طلا كنند و تا يك هفته عمل نمايند و در روز هشتم حوالى سن شرط زنند و ده بار طلا كنند بعده دندان بكشند . و اگر خارج نشود بدردى شراب چند روز طلا كنند بعد از آن بكشند و با عروق صفر و پوست توت هر واحد يك جزو زرنيخ زرد و جزو به عسل سرشته مدتى حوالى سن نهند كه قلع او كند و با هيچ و شير يتوع يك يك جزو بيخ يتوع دو جزو بر آن گذارند . و اگر دندان ضعيف باشد موم و عسل در آفتاب بگذارند بعده زيت بر آن چكانند امر به مضغ كنند